Cyfrowe rozproszenie – wpływ smartfonów na koncentrację i wyniki w nauce młodych ludzi

Smartfon przyciąga uwagę nawet wtedy, gdy z niego nie korzystamy. Naukowcy opisali zjawisko tzw. “brain drain” (dosł. “drenażu mózgu”) – oznacza ono, że sama obecność smartfona w otoczeniu pochłania część naszych ograniczonych zasobów poznawczych, przez co mniej zostaje ich na właściwe zadanie. Kluczowy eksperyment przeprowadzony na University of Texas wykazał, że studenci wykonujący testy poznawcze radzili sobie tym lepiej, im mniej dostępny był ich telefon. Gdy musieli zostawić swój smartfon w innym pomieszczeniu, osiągali wyniki o 11,2% lepsze niż ci, którzy mieli telefon wyciszony, lecz odłożony ekranem do dołu na biurku (dla porównania, różnica wobec grupy z telefonem w kieszeni wyniosła ok. 2,3%). Co istotne, uczestnicy ci subiektywnie czuli, że obecność telefonu im nie przeszkadza – a jednak obiektywne pomiary pokazały spadek ich zdolności poznawczych. Innymi słowy, nawet wyłączony i odłożony obok smartfon negatywnie wpływa na koncentrację dziecka. Badacze stwierdzili, że nie ma znaczenia, czy telefon jest włączony czy wyłączony – wystarczy, że znajduje się w zasięgu wzroku lub ręki, aby pogarszał zdolność skupienia uwagi. Dzieje się tak, ponieważ część mózgu musi wówczas aktywnie “powstrzymywać się” od myślenia o telefonie lub sięgnięcia po niego, co uszczupla zasoby uwagi dostępne do wykonania aktualnego zadania. Efekt ten potwierdzono również w nowszych badaniach – na przykład eksperyment z 2023 roku ponownie wykazał obniżenie wyników testów koncentracji w obecności smartfona w porównaniu do sytuacji, gdy urządzenia nie było w pobliżu.

Nie tylko sam widok smartfona odciąga naszą uwagę. Również przeróżne powiadomienia, dźwięki i wibracje generowane przez urządzenie stanowią silne pokusy odrywające od zadania. Badania pokazują, że nawet pojedyncze powiadomienie z telefonu potrafi przerwać ciągłość uwagi i pogorszyć wyniki w zadaniu wymagającym koncentracji. Młodzi ludzie często próbują łączyć naukę z aktywnością na smartfonie – np. sprawdzają wiadomości lub media społecznościowe w trakcie odrabiania lekcji, sądząc, że potrafią skutecznie multitaskować. Niestety, neuropsychologowie są zgodni, że wielozadaniowość jest tylko pozorna, a ciągłe przełączanie się między czynnościami sprawia, że myślimy płycej i pracujemy wolniej. Po każdym rozproszeniu potrzebujemy czasu, by ponownie skupić się na pierwotnym zadaniu – szacunki mówią nawet o ~20 minutach, zanim uwaga dziecka w pełni wróci na właściwe tory po przerwie na sprawdzenie telefonu. Jeśli więc uczeń co kilka minut zerka na smartfon, efektywnie niemal cały czas wytrąca się z rytmu pracy.

Konsekwencje takiego ciągłego rozpraszania podczas nauki zostały udokumentowane w licznych eksperymentach. Psycholog Larry Rosen przeprowadził klasyczny już test, w którym poproszono studentów o oglądanie 30-minutowego wykładu wideo, a w trakcie eksperymentu niektórzy byli losowo rozpraszani wiadomościami SMS. Okazało się, że studenci najbardziej zasypywani wiadomościami (grupa “wysokiego rozproszenia”) uzyskali wyniki o ponad 10% gorsze w teście ze zrozumienia materiału niż ci, którym wysłano tylko kilka SMS-ów. Podobnie, w innym badaniu studenci, którzy aktywnie korzystali z telefonów podczas wykładu, zdobywali istotnie niższe wyniki w quizie z treści lekcji niż ci, którzy w ogóle nie używali telefonu. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli młody człowiek uważa, iż “ogarnia” jednocześnie Facebooka i zadanie domowe, to jednak płaci za to utraconym skupieniem i słabszym przyswojeniem wiedzy.