Gdy nikt nie rozpozna ADHD ani spektrum autyzmu, problemy nastolatka mogą się nawarstwiać

Nastolatek rano nie wstaje do szkoły albo coraz częściej w ogóle do niej nie idzie. Po lekcjach zamyka się w pokoju i wybucha o drobiazg albo milknie na cały wieczór. Oceny mu spadają, ze znajomymi widuje się coraz rzadziej, a lęk i przygnębienie widać coraz wyraźniej. Każdą z tych zmian łatwo wytłumaczyć osobno: trudności z nauką to nowa szkoła albo lenistwo, wybuchy to bunt, zamykanie się w pokoju to wiek, a lęk to charakter. W końcu pedagog szkolny albo sam nastolatek, po filmach w internecie, mówi „ADHD” albo „spektrum autyzmu”.

Zastanawiasz się wtedy, czy to jeszcze dojrzewanie i czy problemy w szkole, lęk i zamykanie się w pokoju to osobne sprawy. Lęk, unikanie szkoły i przygnębienie mogą być najnowszymi z trudności, które od dzieciństwa narastały na podłożu ADHD (zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) albo spektrum autyzmu. Dlatego warto razem ze specjalistą przyjrzeć się całej historii nastolatka, a nie tylko temu, co dzieje się teraz.

ADHD i spektrum autyzmu zaczynają się w dzieciństwie, ale dziecko może latami nadrabiać trudności wysiłkiem

Wielu rodziców kojarzy ADHD z dzieckiem, które nie usiedzi w ławce, a autyzm z dzieckiem, które nie mówi. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) autyzm rzeczywiście zaczyna się w okresie rozwoju, zwykle we wczesnym dzieciństwie. Jego objawy mogą jednak stać się w pełni widoczne dopiero później, gdy wymagania społeczne przerosną możliwości dziecka. WHO pisze też, że część osób w spektrum radzi sobie, ale wymaga to od nich wyjątkowego wysiłku. Taki długotrwały wysiłek może szkodzić zdrowiu psychicznemu, dlatego jest jedną z możliwych dróg do lęku i przygnębienia. ADHD także zaczyna się w dzieciństwie, ale według WHO część osób z ADHD trafia do specjalisty dopiero jako nastolatki, często wtedy, gdy przy rosnących wymaganiach nie dają już rady nadrabiać trudności.

Według brytyjskich wytycznych NICE dla specjalistów u nastolatka, który pierwszy raz przychodzi na badanie, cechy autyzmu mogły wcześniej być ukryte dzięki jego sposobom radzenia sobie albo wsparciu otoczenia. Jeśli w podstawówce dziecko jakoś dawało sobie radę, mogło to być zasługą właśnie takich sposobów albo takiego wsparcia, także ze strony bliskich. Specjaliści Strefy Bytu pracują z dziećmi w spektrum autyzmu i z ADHD.

W szkole średniej rosną wymagania w nauce i w relacjach z rówieśnikami

Brytyjscy eksperci od ADHD piszą w stanowisku z 2020 roku, że przy przejściu do szkoły średniej, gdy trzeba samemu planować, organizować pracę i godzić wiele zadań, młodzi ludzie mogą czuć się przytłoczeni. To opinia ekspertów, a nie wynik badania, i dotyczy szkoły brytyjskiej, do której dzieci idą około 11. roku życia. Nastolatek, którego problemy z nauką łatwo w domu nazwać lenistwem, też może się tak czuć.

W szkole średniej nastolatek trafia też do nowej klasy, w której znajomych trzeba szukać od nowa. W okresie dojrzewania cechy spektrum autyzmu i ADHD stają się bardziej widoczne i bardziej utrudniają nastolatkowi codzienne życie.

Z czasem mogą się pojawić lęk, unikanie szkoły i depresja

Według WHO u dzieci w spektrum autyzmu w wieku szkolnym mogą występować wyraźne objawy lękowe, w tym odmowa chodzenia do szkoły i lęk społeczny, czyli silny lęk przed sytuacjami, w których oceniają nas inni. W okresie dojrzewania osoby w spektrum często zgłaszają się do specjalisty z powodu depresji. WHO nie twierdzi przy tym, że depresja jest częścią autyzmu ani że ma ją większość osób w spektrum.

W brytyjskim badaniu, które Powell i współautorzy opisali w 2020 roku, więcej objawów ADHD w wieku 7 lat wiązało się z silniejszymi objawami depresji w wieku 17–18 lat. Badacze liczyli objawy ADHD u wszystkich dzieci z badanej grupy, także u tych bez rozpoznania, i opisali związek, a nie przyczynę. Specjaliści Strefy Bytu, którzy pracują z lękiem i depresją u młodzieży, szukają źródła tych trudności i nie zatrzymują się na samym objawie.

Gdy nastolatek ma aktywne myśli albo plany samobójcze, trzeba szybko szukać pomocy specjalisty. Brytyjskie wytyczne NICE wymieniają takie myśli i plany wśród powodów skierowania do specjalistycznej opieki. W nagłym zagrożeniu życia trzeba dzwonić pod 112. Bezpłatnie i całą dobę działają też telefony 116 111 i 800 12 12 12 dla nastolatka oraz 800 70 2222 dla dorosłych w kryzysie psychicznym, także dla rodzica (numery sprawdzone 19 października 2026 roku).

Specjalista często widzi najpierw depresję albo lęk, a nie spektrum autyzmu

WHO pisze, że w znacznej części przypadków, zwłaszcza w okresie dojrzewania, osoba w spektrum zgłasza się do specjalisty najpierw nie z powodu samego autyzmu, tylko z powodu zaburzenia współwystępującego, czyli takiego, które występuje razem z autyzmem. Specjalista patrzy wtedy na nastolatka jak na tort oglądany z góry: widzi ostatnią warstwę, czyli najnowszą trudność, a nie podstawę – spektrum autyzmu, na którym przez lata mogły narastać wcześniejsze.

W badaniu z 2024 roku Wilczyński i współautorzy opisali 77 nastolatków w spektrum autyzmu z poradni zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży w Sosnowcu. Prawie czterech na pięciu (77,9%) miało wcześniej inne rozpoznanie psychiatryczne. Od pierwszej wizyty w poradni zdrowia psychicznego do rozpoznania autyzmu mijało u wszystkich badanych średnio 3,7 roku. To wynik jednej poradni. Ten czas liczono od pierwszej wizyty w poradni z dowolnego powodu, więc nie jest to zwłoka rodziców. Jeśli nastolatek chodzi już do psychologa albo psychiatry z powodu lęku albo depresji, możesz zapytać, czy ktoś sprawdzał ADHD i spektrum autyzmu.

Cechy obecne od dzieciństwa odróżniają ADHD i spektrum autyzmu od zwykłego dojrzewania

Wiele zmian, które niepokoją rodzica, jest typowych dla wieku. Amerykańska Akademia Pediatrii pisze w materiale dla rodziców (aktualizacja z 2024 roku), że wielu nastolatków w wieku 14–17 lat częściej kłóci się z rodzicami, bo walczy o większą niezależność, i może spędzać mniej czasu z rodziną, a więcej z przyjaciółmi. Ten materiał nie mówi jednak, kiedy wycofanie przestaje być typowe dla wieku.

Według międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-11, którą wydaje WHO, do rozpoznania ADHD potrzebne są wyraźne objawy nieuwagi albo nadpobudliwości psychoruchowej i impulsywności przed 12. rokiem życia, a autyzm zaczyna się w okresie rozwoju. Dlatego najważniejsze jest pytanie, czy cechy ADHD albo spektrum autyzmu były obecne już w dzieciństwie, nawet jeśli nikt ich wtedy nie zauważył. Rodzic często boi się, że rozmowa ze specjalistą przyklei nastolatkowi „łatkę”, ale samo pytanie rodzica nie jest jeszcze rozpoznaniem. Do specjalisty Strefy Bytu można przyjść z samym pytaniem, czy coś jest już problemem, którym trzeba się zająć, i po rozmowie może się okazać, że to zwykłe dojrzewanie.

Rodzic może zacząć od konsultacji rodzicielskiej, bez nastolatka

Rozpoznanie lekarskie ADHD albo zaburzenia ze spektrum autyzmu stawia psychiatra. Strefa Bytu prowadzi diagnozę ADHD tylko dla dorosłych. Gdy trzeba postawić rozpoznanie u nastolatka, współpracuje z psychiatrą i kieruje do niego.

Pierwszym krokiem może być konsultacja rodzicielska. Przychodzisz na nią bez nastolatka, w jednej z czterech placówek Strefy Bytu albo online. Najlepiej, gdy przychodzą oboje rodzice; gdy to niemożliwe, konsultacja może się odbyć z każdym z nich osobno. Psycholog pyta o trudności i o rozwój dziecka, a gdy chodzi o nastolatka, przede wszystkim o relacje, rówieśników, komunikację i szkołę. Pyta też o całą jego historię, od dzieciństwa do dziś. Czasem po takiej rozmowie psycholog uznaje, że wystarczy praca z samymi rodzicami.

Według ustawy o prawach pacjenta nastolatek po ukończeniu 16 lat sam wyraża zgodę na badanie i leczenie, obok zgody rodzica. Dlatego na spotkanie ze specjalistą nastolatka się namawia, a nie zmusza. O tym, jak wygląda praca z rodzicami, opowiada w nagraniu Agnieszka Rembierz-Knoll, psycholożka dziecięca i psychoterapeutka Strefy Bytu.

Konsultację rodzicielską w Strefie Bytu, w gabinecie albo online, możesz umówić tutaj. Szczegóły, na przykład w sprawie zgody nastolatka, ustalisz pod numerem +48 796 402 404 w dni robocze od 9:00 do 18:00.

W Strefie Bytu porozmawiasz ze specjalistą, który pracuje z nastolatkami i ich rodzicami

Z nastolatkami i ich rodzicami pracują w Strefie Bytu psycholodzy i psychoterapeuci, którzy mają doświadczenie w pracy z lękiem, depresją, autoagresją, kryzysami tożsamości i presją szkolną u młodzieży oraz z ADHD i spektrum autyzmu u dzieci. Specjaliści prowadzą konsultacje rodzicielskie i współpracują z rodzicami, gdy nastolatek jest w terapii. Przyjmują we wszystkich czterech placówkach, dwóch w Katowicach, jednej w Chorzowie i jednej w Dąbrowie Górniczej, a także online. Pracują pod stałą superwizją. Więcej o nich przeczytasz na stronie naszego zespołu.

Źrodła

• World Health Organization, 2025, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, wersja 2025-01, 6A02 Autism spectrum disorder, https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#437815624
• World Health Organization, 2025, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, wersja 2025-01, 6A05 Attention deficit hyperactivity disorder, https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#821852937
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2011, ostatnia aktualizacja 2017, „Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis”, wytyczna CG128, https://www.nice.org.uk/guidance/cg128/chapter/Recommendations
• Young S, Adamo N, Ásgeirsdóttir BB i wsp., 2020, „Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women”, BMC Psychiatry 20:404, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7422602/
• Powell V, Riglin L, Hammerton G, Eyre O, Martin J, Anney R, Thapar A, Rice F, 2020, „What explains the link between childhood ADHD and adolescent depression? Investigating the role of peer relationships and academic attainment”, European Child & Adolescent Psychiatry 29(11):1581–1591, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7595988/
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2019, „Depression in children and young people: identification and management”, wytyczna NG134, https://www.nice.org.uk/guidance/ng134/chapter/Recommendations
• Narodowy Fundusz Zdrowia, 2024, „Dziecko w kryzysie psychicznym”, pacjent.gov.pl, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/dziecko-w-kryzysie-psychicznym
• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2025, „O 116 111”, https://116111.pl/o-116111/
• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, 2026, Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, strona główna, https://116111.pl/
• Rzecznik Praw Dziecka, Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka, https://800121212.pl/
• Centrum Wsparcia, 2026, „Centrum Wsparcia”, https://centrumwsparcia.pl/centrum-wsparcia/
• Centrum Wsparcia, 2025, „FAQ”, https://centrumwsparcia.pl/faq/
• Ministerstwo Zdrowia, 2026, odpowiedź z 22-09-2026 na interpelację nr 19439, https://api.sejm.gov.pl/sejm/term10/interpellations/attachment/ATTDY7JAY/i19439-o1.pdf
• Wilczyński KM, Cichoń L, Stasik A, Kania K, Rodak N, Wizner M, Janas-Kozik M, 2024, „An Analysis of the Time Required for the Diagnosis of ASD and the Factors Influencing Its Duration in a Sample of the Pediatric Population from Poland”, Journal of Clinical Medicine 13(20):6255, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11508286/
• Allen B, Waterman H, American Academy of Pediatrics, 2024, „Stages of Adolescence”, HealthyChildren.org, https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/teen/Pages/Stages-of-Adolescence.aspx
• Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 581, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000581
• Rzecznik Praw Pacjenta, „Prawo do wyrażenia zgody – pacjent małoletni”, gov.pl, https://www.gov.pl/web/rpp/prawo-do-wyrazenia-zgody-pacjent-maloletni2
• Narodowy Fundusz Zdrowia, 2026, „Leczenie psychiatryczne młodzieży i dzieci”, pacjent.gov.pl, https://pacjent.gov.pl/artykul/leczenie-psychiatryczne-mlodziezy-i-dzieci